Klasični imperijalizam i kolonijalizam
U knjizi Imperijalizam kao najviši stadij kapitalizma, koja je jedna od najznačajnijih, ako ne i najznačajnija analiza imperijalizma, Vladimir Iljič Lenjin definiše imperijalizam kao fazu monopolističkog kapitalizma pod dominacijom finansijskog kapitala, u kojoj dolazi do podele sveta na kolonije i „sfere uticaja“ radi izvoza kapitala i osvajanja tržišta. Već u Lenjinovo vreme kapitalistička svetska privreda obuhvatala je praktično sve delove planete.
Kolonijalizam, kao deo imperijalističkog sistema, je podrazumevao direktnu političku i vojnu dominaciju evropskih sila nad osvojenim teritorijama, čije su privrede bile podređene potrebama industrijskih centara kapitalističkog sveta. Kolonijalna carstva snabdevala su se sirovinama iz zavisnih zemalja, koje su služile kao izvori primarnih proizvoda, dok se kapital u njih ulagao kroz državne zajmove i infrastrukturne projekte, pre svega u saobraćaju (pruge i luke) i urbanim centrima.
Borba imperijalističkih sila za podelu sveta –naročito uspon nemačke privrede, koja se našla stešnjena unutar postojećeg kolonijalnog rasporeda moći – predstavljala uzrok izbijanja Prvog svetskog rata. Ishod rata, kao veliki slom buržoaske civilizacije, zajedno sa krizom evropskog kapitalizma i pojavom komunističke alternative, stvorio je uslove za nastanak fašizma, koji filozof Herbert Markuze naziva „preventivnom kontrarevolucijom“, što je naposletku dovelo i do Drugog svetskog rata.
Posledice velike pobede SSSR-a
Nakon, pre svega, sovjetskog slamanja nacifašizma, koji je ujedno označio i početak raspada evropskih kolonijalnih imperija, kao i pojave SSSR-a u vidu svetske supersile koja je predstavljala revolicionarne snage, posleratni poredak obeležila je borba milijardi ljudi za oslobođenje od kolonijalne i imperijalne dominacije.
Bipolarni svet uspostavljen je kao globalni sukob rada i kapitala, oličen u dve supersile – SSSR-u i SAD-u. Kako se posleratni poredak stabilizovao u Evropi, a razvoj nuklearnog naoružanja učinio direktan sukob supersila sve rizičnijim, njihova konfrontacija premešta se u ono što će biti nazvano „Trećim svetom“ („Prvi“ je kapitalistički centar, „Drugi“ je socijalistički blok), gde se vodila borba za politički uticaj u novonastalim državama. Obe supersile, iz različitih razloga, podržavale su proces dekolonizacije: SAD-u je postajalo jasno da je klasični kolonijalni sistem neodrživ, te su nastojale da novonastale države integrišu u kapitalistički svetski poredak (kao i da potisnu kapitale bivših kolonijalnih sila zarad američkog kapitala), dok je SSSR podržavao antikolonijalne i revolucionarne pokrete kao deo internacionalne borbe protiv imperijalizma i za svetsku komunističku revoluciju.
U tom periodu dolazi do snažnog uspona oslobodilačkih, nacionalnih i antikolonijalnih pokreta, usled čega kolonijalni svet – a sa njim i svetski poredak u celini – prolazi kroz jednu od najdramatičnijih epoha moderne istorije. Pobeda Komunističke partije Kine nad Kuomintangom u antifeudalnoj revoluciji i antiimperijalističkom ratu je podstakla radikalizaciju antikolonijalnih pokreta seljaštva i dela nacionalne buržoazije „Trećeg sveta“.
Dekolonizacija i revolucija radikalno su preobrazile političku mapu planete: gotovo čitavi delovi Azije, Afrike i Latinske Amerike postaju skup nominalno suverenih država. Međutim, izuzev nekolicine istorijski formiranih država, granice novih država uglavnom su bile proizvod imperijalnih osvajanja i rivalstava, često povlačene bez ozbiljnog obzira prema lokalnim društvenim, etničkim i istorijskim okolnostima. Ova vrsta tegobnog kolonijalnog nasleđa je jedna od blagodeti „evropskih vrednosti“ koja i dalje opterećuje narode širom sveta i predstavlja izvor etničkih i međudržavnih sukoba, čime se perpetuira nestabilnost koja otvara put za strana mešanja.
Neokolonijalna situacija
Tokom pedesetih godina u „Trećem svetu“ – danas često označavanom kao „Globalni Jug“ – javlja se koncept neokolonijalizma. Njime se nastoji objasniti nova politička stvarnost zemalja Azije, Afrike i Latinske Amerike koje su stekle formalnu nezavisnost od bivših kolonijalnih sila, ali su nastavile da ostaju ekonomski, tehnološki, politički i vojno zavisne od razvijenog kapitalističkog industrijskog sveta. Novonastale države suočavale su se sa problemima nerazvijenosti, vojnih udara, pučeva i kontrapučeva, kao i sa snažnim uplivom stranih sila u njihov unutrašnji politički život.
U suštini, ono što se široko naziva neokolonijalizmom odnosi se na prirodu odnosa između evropskih sila i njihovih bivših kolonija u neevropskom svetu nakon sticanja nezavisnosti. Stoga je pogrešno savremene aktivnosti Kine, Indije ili Brazila u Africi, Aziji, Latinskoj Americi ili na Bliskom istoku ili Rusije na post-sovjetskom prostoru, posmatrati kao neokolonijalne. To pre svega predstavlja deo propagandnog arsenala kolektivnog Zapada, koji u ponovom zaoštravanju pitanja dekolonizacije pokušava da odgovori na novonastalu političku i ideološku dinamiku.
Pojam neokolonijalizma
Pojam neokonijalizam je prvi put upotrebio Žan Pol-Sartr na jednom govoru na „Skupu za mir u Alžiru“ u januaru 1956. godine, a koji je kasnije objavljen u magazinu Moderna vremena. U tekstu pod naslovom „Kolonijalizam je sistem“ Sartr, koji je bio za mir, protestovao je protiv francuske politike „pacifikacije“ tokom Alžirskog rata. Upozoravao je na mistifikaciju neokolonijalizma i sproveo detaljnu analizu francuskog kolonijalizma u Alžiru, sistema uspostavljenog u 19. veku, koji je bio podržavan i održavan liberalnom ideologijom.
U tekstu „Politička misao Patrisa Lumumbe“ iz 1963, Sartr se bavi političkim problemima zemalja „Trećeg sveta“, a posebno afričkim neuspelim procesima dekolonizacije. On pokazuje da je u slučaju Belgijskog Konga povlačenje kolonijalne vlasti ubrzo zamenjeno grabljivim imperijalizmom. Objašnjava da je kolonijalna administracija podsticala belgijsku vladu da Kongu dodeli nezavisnost kako bi se kolonijalni režim zamenio neokolonijalizmom. Kroz obrazovanje i podelu rada koje je uveo, kolonijalizam je uspeo da stvori i stratifikovane društvene klase koje su služile njegovim interesima.
Reč „neokolonijalizam“ prvi put je međunarodno upotrebljena 19. aprila 1958. godine, kada je ministar spoljnih poslova Gane, Aleks Kvejson-Saki u govoru pred Generalnom skupštinom UN izjavio:
„Pod neokolonijalizmom podrazumevamo praksu dodeljivanja svojevrsne nezavisnosti sa prikrivenom namerom da se oslobođena zemlja pretvori u klijentsku državu i da se njome efektivno upravlja sredstvima drugačijim od političkih.“
Od tada su se pojavile različite definicije neokolonijalizma, koje često izražavaju ono što Evropljani i ne-evropljani misle o međusobnim namerama jednih i drugih. Značajan primer takvih definicija ponudio je Kvame Nkruma, u čijoj vladi je služio Aleks Kvejson-Saki. On je tvrdio da „neokolonijalizam“ njegovog vremena (’50 – 70-ih) „predstavlja imperijalizam u njegovoj poslednjoj i možda najopasnijoj fazi“. Po njemu, njegova „suština je da je država koja mu je podvrgnuta, u teoriji, nezavisna i poseduje sve spoljašnje oblike međunarodnog suvereniteta. U stvarnosti, njen ekonomski sistem, a time i njena politička volja, usmereni su spolja.“
Međutim, za Nkrumu, i to bez sumnje i veoma važno, „neokolonijalizam je takođe najgori oblik imperijalizma“, jer „oni koji ga sprovode“ vrše „moć bez odgovornosti, a za one koji ga trpe to znači eksploataciju bez mogućnosti pravnog ili političkog obeštećenja“. On je dodatno napomenuo da su u vreme „staromodnog kolonijalizma“ upravitelji prekomorskih kolonijalnih poseda „barem morali da objašnjavaju i opravdavaju u matičnim zemljama“ svoje postupke prema kolonijama, a kolonizovani su „bar mogli da računaju na zaštitu od bilo kakvih nasilnih poteza svojih protivnika“. Sa neokolonijalizmom, prema njemu, ništa od toga više ne važi.
Protivnici neokolonijalizma uglavnom su prihvatili Kvejson-Sakijevu jednostavnu definiciju, koja je proistekla iz iskustva Gane nakon otprilike jedne godine nezavisnosti. Tokom 1950-ih, ovom pitanju se posvećivalo relativno malo pažnje. Međutim, početkom 1960-ih, kada su novoosnovane nezavisne države, posebno u Africi, počele da doživljavaju ono na šta je Gana ukazivala, to pitanje je pokrenuto na Trećoj sveafričkoj konferenciji održanoj u Kairu u Egiptu, marta 1961. godine. Tamo je otvoreno rečeno da je „najveća pretnja Africi“ i „Trećem svetu“ uopšte upravo „neokolonijalizam“. Njihova zabrinutost bila je da je nezavisnost novonastalih država praktično bez sadržaja, jer kolonijalizam i dalje postoji nakon nezavisnosti, samo promenivši taktiku.
Zbog toga su neke afričke zemlje, predvođene Ganom i Egiptom (pod Gamalom Abdelom Naserom), počele da se bore za njegovo ukidanje na kontinentu, jer je postao stvarna pretnja njihovoj nezavisnosti. Osnivanje Organizacije afričkog jedinstva (danas Afričke unije) 1963. godine bilo je, delimično, prvi korak u suočavanju s tom opasnošću, jer se verovalo da je za borbu protiv nje neophodan ujedinjen front. Konačno, bivše kolonijalne sile počele su da obraćaju pažnju.
U govoru pred Generalnom skupštinom UN 1. oktobra 1963. godine, britanski ministar spoljnih poslova Alek Daglas-Houm podrugljivo je odbacio pojam neokolonijalizma, nazivajući ga „u najboljem slučaju veštačkom pritužbom, a u najgorem smrtonosno opasnim, jer podstiče siromaštvo i rasizam… Nadam se da ćemo o neokolonijalizmu čuti što manje“. Sledeće godine je samouvereno tvrdio da taj pojam „nema mesto u političkom rečniku Britanije“, jer „mi jednostavno ne znamo njegovo značenje“. Ipak, njegova nada bila je uzaludna, a „prezrena reč“ postala je uobičajeni deo globalnog političkog govora.
