Geiger, T. (1930). Panik im Mittelstand. Die Arbeit: Zeitschrift für Gewerkschaftspolitik und Wirtschaftskunde, 7(10), 637–654.
Niko ne sumnja u to da je nacionalsocijalizam[1] (NS) svoj izborni uspjeh u bitnoj mjeri dugovao starom i novom srednjem sloju[2]. Čak i kada bi polovina omladine koja je tek od 1928. stekla biračko pravo glasala za nacionalsocijaliste, to bi iznosilo svega oko milion glasova. Dakle, omladina može samo u veoma maloj mjeri objasniti naglo jačanje NS-a. Neisser u ovom broju procjenjuje da srednji slojevi čine oko 50% biračkog tijela NS-a. (Oslanjam se ovdje i u nastavku na Neisserove procjene, koje dovodim u pitanje samo u jednoj tački: udio radnika među biračima NS-a od 15 do 20% čini mi se znatno precijenjenim.)
Dominacija srednjeg sloja u biračkom tijelu NS-a sama po sebi objašnjava niz upadljivih pojava. NS je u gotovo svim izbornim okruzima, nezavisno od lokalne demografske strukture, porastao približno istim intenzitetom (otprilike u odnosu 1:7 do 1:9). Izuzeci su samo oni okruzi koji su i ranije bili snažno prožeti nacionalsocijalizmom, poput Pfalca (danas Rajna Palatinat, S.R.) i Donje Frankonije, kao i oni u kojima je priliv glasova NS-u bio sputan snažnim tradicionalnim izbornim motivima (Centar u Donjoj Bavarskoj). Ovo opšte, gotovo ujednačeno jačanje moguće je samo ako se NS oslanja na oba srednja sloja, čiji su pojedinačni elementi toliko raznoliki da se u svakom ekonomski različito strukturiranom području manjak jednog elementa nadoknađuje prevagom drugog. Na selu su to seljaci, u manjim gradovima trgovci, zanatlije i činovnici, u velikim gradovima trgovci, namještenici i činovnici.
Dalje, ni kod jedne partije razlika između organizovanog članstva i biračkog tijela nije toliko velika kao kod NS-a: na oko pola miliona partijskih članova dolazi šest i po miliona birača. Uspjeh se, dakle, duguje neorganizovanim „lutajućim glasovima“[3]. Njih je vjerovatno najviše upravo u srednjim slojevima, koji se, trajno pritisnuti s obje strane, iz izbora u izbore preorijentišu – i to dobrim dijelom ne prema pozitivnim kriterijumima („šta nam ova partija nudi?“), već, sasvim razumljivo, prema negativnim: „šta nam ona druga partija nije ponudila?“
Nadalje, izlaznost na izbore iznosila je ovaj put 85%, naspram 76% u maju 1928. godine. Četiri miliona birača, odnosno 9% biračkog tijela, odustalo je od političke apstinencije. Oni su se u najvećoj mjeri priklonili NS-u. A upravo se politički apstinenti prvenstveno nalaze u srednjim slojevima. NS je osvojio 5,5 miliona novih glasova; ako mu se u potpunosti pripišu četiri miliona dodatne izlaznosti, preostaje oko 1,5 miliona „lutajućih glasova“ koji su prešli iz građanskih stranaka centra[4] i iz Deutschnationalen[5]. To se tačno poklapa s ukupnim gubicima građanskih partija.
NS se voli predstavljati kao pokret koji je naciju probudio parolom o „narodu između finansijskih Jevreja i marksista“. Lako je uvidjeti da se u tome vara. Poznato je, na primjer, da je seljaštvu i danas bliži uži, konkretni pojam zavičaja nego apstraktni i širi pojam nacije – a ipak iz seljaštva dolazi oko 25% birača NS-a. Nadalje, ako bi se zanatstvo i sitna trgovina upoređivali prema njihovoj nacionalnoj orijentaciji, nesumnjivo bi pobijedilo zanatstvo – ali Ekonomska partija zanatlija jedva da je izgubila glasove.
Već kratko razmišljanje vodi s velikom izvjesnošću do zaključka da uspjeh NS-a ne počiva na njegovom nacionalnom programu, nego upravo na činjenici da on nema pozitivan program.
Srednje slojeve ne nose veliki tokovi duha vremena – njih pritiskaju brige i egzistencijalni strah. Godinama je pripadnik srednjeg sloja saginjao glavu ili pokušavao da kroz posebne interese spasi ono što se spasiti može; iskušavao je jednu pa drugu partiju, a stanje se stalno pogoršavalo. Shvatio je besmislenost svoje partijске rascjepkanosti. Stvaranje velikog građanskog srednjeg bloka moralo je propasti jer su suprotstavljeni interesi preveliki. Politika interesa uvijek je politika razuma. A ne postoji zajednička linija racionalne politike za srednje slojeve; u trenutku najviše krize i uzbuđenja oni se bacaju u buntovnu politiku nerazuma. Veoma je znakovito da upravo zanatstvo nije podleglo ovom zovu katastrofe; ono ima razuman interes i čvrsto tlo pod nogama.
Ovo, dakle, nisu izbori probuđene nacije, nego izbori naroda koji je izgubio glavu. Potlačeni i uplašeni odbacili su svoju letargiju i – ne djeluju, nego viču protiv svega i svakoga.
NS, jednako siromašan idejama kao i njegov retorički vođa, nije im mogao reći šta treba činiti i kako pomoći. Znao je samo da objavi da „sve mora biti sasvim drugačije“. Očajnik je lakovjeran; on ne pita: kako ćete to izvesti? Nijedan govornik NS-a na to ne bi mogao odgovoriti. Samo partija bez racionalnog programa mogla je s takvim uspjehom loviti glasove.
NS je prošao jednu transformaciju: od razuzdane „Giovinezza“ do partije poniženih i uvrijeđenih[6]. Njegova izborna propaganda bila je usmjerena na srednje slojeve. U okviru vrlo vješto oblikovane retoričke alure u pojedinim izbornim okruzima su, zavisno od strukture stanovništva, isticane međusobno zamjenjive parole. Samo tako je šarenilo interesa i patnji moglo biti upregnuto u ista kola.
Iz „Völkischer Beobachtera“ saznajem da od 107 poslanika NS-a njih 17 pripada seljaštvu, 18 zanatstvu (i radništvu), 19 su sitni trgovci i namještenici, 14 učitelji (!), 13 pripadnici slobodnih profesija i pisci, 12 srednji i niži činovnici, 8 pravnici, a 6 oficiri stare armije. Naravno, ove brojčane odnose ne treba neposredno prenositi na biračko tijelo; ali se iz porijekla kandidata jasno vidi na koje društvene slojeve je izborna kampanja ciljala.
[1] Skraćenica za Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP). U tekstu se termin koristi analitički, bez normativne afirmacije, u skladu sa tadašnjom sociološko-politološkom publicistikom Vajmarske republike.
[2] „Stari srednji sloj“ obuhvata zanatlije, sitne trgovce i seljaštvo, dok „novi srednji sloj“ čine činovnici, namještenici, tehničko osoblje i intelektualne profesije. Ova podjela potiče iz klasične njemačke sociologije (Weber, Lederer) i ključna je za razumijevanje političke nestabilnosti Vajmarske republike.
[3] Termin označava birače bez trajne partijske identifikacije, sklone čestim promjenama izborne preferencije. U sociologiji izbora ovi birači se često povezuju sa nesigurnim društvenim položajem i kriznim periodima.
[4] Odnosi se prvenstveno na liberalne i konzervativno-liberalne partije Vajmarske republike (DDP, DVP), kao i djelimično na Zentrum, koje su izgubile podršku srednjih slojeva usljed ekonomske krize i političke fragmentacije.
[5] Njemačka nacionalna narodna partija (Deutschnationale Volkspartei), konzervativno-nacionalistička i monarhistička stranka, koja je djelimično izgubila biračko tijelo u korist NSDAP-a.
[6] Izraz koji priziva Dostojevskog (Poniženi i uvrijeđeni), ali se ovdje koristi sociološki: označava političku artikulaciju ressentimenta društvenih grupa koje doživljavaju gubitak statusa.
