Prilog raspravi o izgradnji suverenističke levice u Srbiji
U polja naša Iskariot uđe,
I njive naše postadoše tuđe,
I na nas pade guba i rugoba…
Ustaj i pođi! Jauci su česti…
Pred teškim časom moj narod pričesti,
Krvav k’o sunce nek sine iz groba.
Aleksa Šantić, iz pesme „Muzi“
I Opšta obeležja istorijske situacije
Aktuelna globalna konjuktura određena je uslovima planetarnog sučeljavanja dva nesamerljiva shvatanja strukture istorijskog vremena. Rusija, Kina i ostale zemlje okupljene u BRIKS-u pokazuju da je kucnuo čas da inaugurišu kraj „kraja istorije“1, odnosno kraj neoliberalne hegemonije pod vođstvom SAD-a. Reč je o bloku država koje se pojavljuju kao svetsko-istorijske snage sa pretenzijom da izgrade političko-ekonomski poredak s one strane neoliberalne hegemonije, odnosno međunarodne odnose bez hegemonije uopšte, a čiji društveno-ekonomski sistemi, u različitim specifičnim oblicima, počivaju na modelu koji kombinuje elemente kapitalističkog i socijalističkog načina proizvodnje, odnosno tržišta i nekog oblika privrednog plana, tj. državne kontrole.
Reaktivno deluju istorijske snage koje teže da restauriraju „kraj istorije“, oličene u „kolektivnom Zapadu“ (ili „kolektivnom imperijalizmu Trijade“ – SAD, EU i Japan – kako je naziva marksistički ekonomista Samir Amin) i njegovoj udarnoj pesnici, Behemotu kapitala, NATO paktu. One nastoje da obnove stanje određeno „konačnim“ trijumfom liberalno-demokratskog, odnosno neoliberalnog modela kapitalizma, i postideološkog sveta lišenog velikih ideoloških sukoba između Istoka i Zapada. Drugačije rečeno, u pitanju je pokušaj da se odbrani status quo „Vašingtonskog konsenzusa“, odnosno istorijske i društvene veze koje su bile vladajuće za vreme decenija „unipolarnosti“. Neoliberalni car ne priznaje da je go.
U pozadini aktuelnog istorijskog razvoja nalazi se pomeranje težišta globalnog kapitalističkog sistema ka Istoku, odnosno začetak novog ciklusa akumulacije kapitala u Aziji, pre svega u Kini. Kroz istoriju, kako naglašava istoričar Fernan Brodel, do pomeranja središta svetske privrede je dolazilo u toku borbi, sukoba i dubokih privrednih kriza – koje su rušile staro i već ugroženo središte i potvrđivale javljanje novog centra privrede. Danas svedočimo pomeranju centra akumulacije usled istorijske krize Zapada, posle vekova dominacije, u obliku krize neoliberalnog modela „globalizacije“. Taj model je počivao na finansijalizaciji, tj. ogromnoj ekspanziji finansijskog sektora na račun proizvodne ekonomije. Finasijalizacija, dakle, predstavlja promenjeni odnos između sfere proizvodnje i sfere cirkulacije, u kojem dominantna ekonomska aktivnost postaje aktivnost spekulativnog kapitala – finansijskih transakcija i njihovih derivata. One poprimaju autonomni karakter, uz sve veću apstrakciju od sektora „realne proizvodnje“. A tendencija ka apstrakciji predstavlja jedan od fundamentalnih vektora kapitalističke dinamike.
Proces finansijalizacije je proistekao iz epohalnih promena koje su usledile nakon raspada Bretonvudskog sporazuma i prvog naftnog šoka iz 1973–74. godine. Bretonvudski sistem, uspostavljen 1944, počivao je na konvertibilnosti dolara u zlato i fiksnim deviznim kursevima, što je obezbeđivalo relativnu stabilnost i omogućilo „zlatno doba“ rasta posleratnog kapitalizma. Njegovo urušavanje označilo je kraj tog rasta i početak krize fordističko-kejnzijanskog režima akumulacije, otvarajući prostor za nastanak i proliferaciju međunarodnih finansijskih tržišta, čije širenje je bila reakcija na novonastalu nestabilnost kurseva i kamatnih stopa, pretvorenih u instrument spekulativne akumulacije. To je i dovelo do procesa finasijalizacije u „zemljama u razvoju“. Naftna kriza je samo dodatno zaoštrila protivrečnosti posleratnog fordističkog modela akumulacije i inaugurisala eru ekonomske stagnacije, obeleženu ponavljanim krizama i padom produktivnosti rada u kapitalističkim zemljama Zapada, naročito u Sjedinjenim Državama.
U takvim uslovima oblikuje se proces finansijske liberalizacije, započet ukidanjem kontrola cena i obima u domaćim finansijskim sistemima, a zatim proširen osnivanjem berzi i deregulacijom finansijskog sektora, uz sve veće gomilanje moći u rukama centralnih banaka, koje deluju kao Kerberi kreditnog novca potkrepljenog autoritetom države. Centralne banke su se tako nametnule kao dominantna javna institucija finansijalizacije, štiteći pre svega interese finansijskog kapitala. Kako navodi ekonomista Kostas Lapavicas u tekstu „Finansijalizacija kapitalizma“: „Do kasnih osamdesetih godina finansijska liberalizacija prerasla je u integrisanu, tržišno orijentisanu razvojnu strategiju – kao Vašingtonski konsenzus.“2
Finansijalizacija je – kao specifičan oblik kapitalističkog razvoja u uslovima sveopšte deregulacije koju je taj isti vrh finansijskog kapitala i nametnuo – produbila kompleksnost imperijalizma i oblika neoimperijalne zavisnosti. Ona je počivala na dominaciji dolara kao svetske rezervne valute i američkoj vojnoj moći, koja je držala svet u pokornosti i strahovitim vojnim udarima – pre svega bombardovanjem – nemilosrdno lomila svaki otpor „Novom svetskom poretku“, nastalom nakon istorijske oseke transkapitalističke alternative. „Zemlje u razvoju“ bile su prinuđene da drže velike devizne rezerve, čime su zapravo pozajmljivale bogatim državama. Privatni kapital ulazio je u te zemlje radi visokih prihoda, ali se zatim vraćao kao rezervna akumulacija s niskim prihodima. Ovi haotični tokovi kapitala najviše su koristili SAD-u kao izdavaocu svetskog sredstva plaćanja – dolara.
U kontekstu novog načina regulisanja kapitalizma, u kojem finansijski kapital zauzima centralno mesto, moguće je razumeti zašto je finansijalizacija dovela do eksponencijalnog rasta „društvenih nejednakosti“ u eri „globalizacije“ i sve zaoštrenijih socijalnih uslova života. Ovi procesi odvijali su se uporedo sa deregulacijom tržišta rada, deindustrijalizacijom, privatizacijom javnih preduzeća i javnih službi, imperativom ubrzane informatizacije proizvodnje i relokacijom industrije u zemlje sa jeftinom radnom snagom, na periferiji i poluperiferiji svetskog kapitalističkog sistema. Drugim rečima, radilo se o velikim transformacijama u svetu rada u korist kapitalističke klase koja je prešla u otvorenu ofanzivu.
Ova kapitalistička ofanziva se, organizovano i planski, odvijala i na ideološkom planu: delegitimizacijom projekata univerzalne emancipacije, njihovim otpisivanjem i stigmatizovanjem kao „velikih priča“, čije vreme je prohujalo, da bi na kraju bili diskreditovani najpre kao himerične totalitarne iluzije, a potom i kao opasne utopijske fantazmagorije. Naravno, jer there is no alternative.
Neograničena logika tržišta, koja je sve ove procese prožimala, akcentovala je jasnu razliku između onoga što je korisno globalnim tokovima kapitala i onoga što nije, produbljujući polarizaciju – bogati, na vrhu piramide, su postajali još bogatiji, a siromašni, na dnu, još siromašniji. Zato tokom decenija neoliberalizacije dolazi do rapidnog smanjivanja radnih prava, kao i degradacije uslova rada i života, koji su bili deo poratnog kompromisa rada i kapitala, oličenog u nekadašnjem socijaldemokratskom konceptu „države blagostanja“. Radne mase širom zapadnog sveta – eufemistički nazvane „gubitnicima globalizacije“ – našle su se politički razbijene, desetkovane, pauperizovane i prekarizovane: suočene sa „fleksibilizacijom“ i transformacijom radnih ugovora, njihovim svođenjem na „hirovitost kapitala“, uz gubitak sindikalnog udruživanja i zamiranje ekonomske i političke klasne borbe. Završile su, kako je to nesmotreno izustila gospođa Klinton, bačene u ,,korpu bednika“.
Ovaj proces nije mimoišao ni zemlje Istočne Evrope, te je još gora sudbina zadesila radnička klasu nekadašnjeg Istočnog bloka, koja se takođe našla u kovitlacu globalnog kapitala. Nakon sloma socijalističkog projekta i tokom privatizacije – što je išlo ruku pod ruku s neokolonizacijom – bila je izložena verovatno najvećoj pljački i otimačini u zabeleženoj istoriji. Posledice restauracije kapitalizma u pojedinim zemljama, poput Rusije, bile su prema zvaničnim podacima teže čak i od razaranja u Drugom svetskom ratu. Za zemlje evropskog kapitalističkog centra, pre svega Nemačku, proširenje EU na bivše socijalističke države predstavljalo je imperijalističku strategiju otvaranja novih tržišta i izvora profita, zasnovanu na jeftinoj i kvalifikovanoj radnoj snazi, izgrađenoj industrijsko-infrastrukturnoj osnovi i neoliberalnoj regulativi, dodatno učvršćenoj institucionalnim antikomunizmom. Istočnoevropske „elite“, pak, u članstvu u EU videle su i zaštitu od post-sovjetske nestabilnosti i priliku za jačanje konkurentnijih sektora privrede i privlačenje stranog kapitala.
Za ostatak sveta uspostavljanje neoliberalne hegemonije značilo je da su se ogromne mase stanovništva našle u podređenom položaju i na periferiji globalne kapitalističke privrede, u čitavim područjima i državama gde je ljudski život često podsećao na čistilište – ili čak na pakao. Stanje na Globalnom Jugu moglo se opisati rečima: Vi što ulazite – ostavite svaku nadu!3
Ova istorijska skica pokazuje zašto globalno propadanje sistema finansijskog imperijalizma, nastalog kao rezultat procesa neoliberalizacije, dodatno zaoštrava kontradikcije na svim nivoima, a naročito usmeravanje težnji Zapada prema Istoku, odnosno prema Rusiji, koje traje kontinuirano od završetka Hladnog rata 1991. godine. Rat u Ukrajini, izazvan ekspanzivnim kretanjem NATO pakta, predstavlja nužnu posledicu neoimperijalnih pretenzija evropskog, ali pre svega američkog kapitala, strukturnih sila koje deluju u pozadini. Oni koji se nalaze u – sada opadajućem – središtu svetske privrede, ili blizu njega, veruju da imaju sva prava nad onima čiji je položaj drugačiji. Stoga, usled krize neoliberalnog i neoimperijalističkog projekta, inaugurisane kolapsom američkog finansijskog sistema 2008. godine, ovaj sukob zadobija zaoštrene, konfliktne oblike i preti da preraste u konflagraciju – svetski rat. Istorija nas uči da je imperijalna težnja Zapada prema Istoku uvek imala kobne posledice.
Danas se zapadni svet nalazi u stanju duboke krize sopstvenog hegemonijskog projekta, a Bertolt Breht nas upozorava na takve situacije: „Utroba koja je jednom rodila fašizam sposobna je da ga ponovo rađa.“ Istorijski fašizam nastao je kao sveevropski projekat u kontekstu krize kapitalizma posle Velike depresije i sloma Vajmarske republike, pa filozof Herbert Markuze s pravom govori o fašizmu kao o „preventivnoj kontrarevoluciji“. Današnji neofašizam buja u vidu masovnih pokreta, od vojne hunte u Kijevu do neoustaštva u Zagrebu. Za vladajuće klase s obe strane Atlantika – koje se opiru istorijskom opadanju i krizi – obavlja istovetnu antirusku geopolitičku funkciju, kao i istorijski fašizam. On predstavlja, zapadnom svetu – Americi, ali pre svega Evropi – svojstvenom „bezglavošću“ (dixit Krleža), samoubilački pokušaj izlaska iz istorijskog ćorsokaka u koji su vladajući slojevi i njihove globalne ambicije dospele. Gledajući zapadnu političku koteriju – oličenu u likovima poput Džozefa Bajdena, Donalda Trampa, Kamale Haris, Ursule fon der Lajen, Liz Trus, Kira Starmera, Anelene Berbok, Kaje Kalas, Emanuela Makrona, Olafa Šolca ili Fridriha Merca – teško je ne setiti se stihova iz T. S. Eliotove pesme „Šuplji ljudi“: Mi smo šuplji ljudi / Mi smo punjeni ljudi / Jedno o drugo oslanjamo se / Glave ispunjene slamom. Vaj!4
U pitanju je, dakle, konjunktura obeležena istorijskom krizom neoliberalne hegemonije i neoliberalne globalizacije. Neoliberalizam predstavlja skup političkih i ekonomskih mera usmerenih na nametanje zakona tržišta – „svetog trojstva“ liberalizacije, privatizacije i monetarizma. Liberalizacija podrazumeva povlačenje države iz privrede, izuzimanje monetarne politike iz bilo kakve nadležnosti vlade, obaranje carina, smanjenje kontrole finansijskih institucija, slobodu iznošenja kapitala iz zemlje, prepuštanje radnih odnosa isključivo „pravilima tržišta“, itd., drugim rečima deregulaciju privrednog života i ekonomskih tokova. Uz nju ide i sveopšta privatizacija i fiskalna štednja, što sve zajedno omogućava neometanu dominaciju privatne svojine tj. kapitala, slobodnog tržišta i slobodne trgovine. Ova doktrina nije ograničena samo na ekonomiju, već oblikuje čitav koncept društva, društvenog totaliteta, shvaćenog kao zbir pojedinaca i zasnovanog na filozofiji posedničkog individualizma. Drugačije rečeno, u biti procesa (neo)liberalizacije nije oslobođenje, već atomizacija.
Proces neoliberalizacije je doveo do rušenja dva stuba „demokratskog ideala“: jednakosti i vladavine naroda, jer je razorio temelje nacionalne ekonomije i ograničio moć nacionalne države da na svom području odgovori na protivrečne učinke „globalizacije“. Globalni tokovi kapitala i dominacija tržišta doveli su do gubitka suvereniteta u korist nadnacionalnih institucija, društvene fragmentacije, te rapidnog osiromašenja narodnih masa, gurnutih u „odbrambene rovove“ borbe za svakodnevnu egzistenciju. Kao odgovor na proces neoliberalne globalizacije, koja se javlja kao dezintegracija integrativnih procesa koji su već obavljeni u prošlosti – kao što je stvaranje nacionalnih država i „nacionalnih“ i „klasnih“ identiteta – dolazi do nastajanja alternativnih oblika ekonomskog, političkog i bezbednosnog udruživanja, u liku BRIKS-a i Šangajske organizacije za saradnju (uz Inicijativu „Pojas i put“, kao i Evroazijsku ekonomsku uniju), te se javlja impetus ka procesima resuverenizacije i deprivatizacije. Stoga, suverenizam postaje politički pojam koji artikuliše različite tendencije otpora procesima „globalizacije“ i dezintegracije. Nacionalna država, pitanje njenog smisla, značaja i uloge, zato ponovo postaje centralno mesto borbe između snaga „suverenizma“ i „globalizma“, kako na političkom, tako i na širem kulturnom i ideološkom planu. No, treba podsetiti da se za marksističku teoriju klasna borba oduvek vodila oko države, oko osvajanja institucionalizovane državne moći.
Rastakanje svih oblika društvenih veza, kao suštinske odlike kapitalističkog razvoja – „Sve što je čvrsto i ustaljeno pretvara se u dim“, upozorava Marks već u Manifestu komunističke partije – nadilazi, dakle, sferu ekonomije shvaćene kao sferu pukog zadovoljenja materijalnih potreba (ekonomija shvaćena kao privredna delatnost), i preseca sve sfere društvene egzistencije, od kolektivnih do individualnih formi života. Drugim rečima, tiče se društvene egzistencije u njenom totalitetu, diktira same forme društvenog života, društvene procese i transformacije.
Dekompoziciju društvenog okvira i nove društvene odnose na planu subjektivnosti – pomenimo to samo uzgred, kao jedan aspekt društvene transformacije u neoliberalnom sklopu – karakteriše trijumf individualističkog sopstva, fragilnog i fragmentarnog ega „oslobođenog“ od bilo kakvih „stega“ u vidu sintetičkih veza (nacionalnih, klasnih i porodičnih), pa čak i bioloških datosti, da na tržištu zadovoljava svoje beskrajne želje, pod nuždom stalnog užitka, mobilisane kako bi kapitalistička mašinerija neprestano proizvodila robe i usluge, u kretanju koje nadilazi horizont ljudskog smisla. Savremena civilizacija kapitala se pokazuje kao besvetna civilizacija koju prati otvaranje prostora nihilističke slobode. U njemu je na delu imperativ potrošačke slobode, transgresije, seksualnih sloboda, proliferacije „rodnih“ identiteta – drugačije rečeno, onoga što je Markuze nazvao „represivna desublimacija“ unutar koordinata globalnog neoliberalnog kapitalizma. Planetarni poredak, i ideologija potrošnje kao vrednosti koja ga prati, pokazuje se kao svet Ničeovih „poslednjih ljudi“ (Letzter Mensch), konzumerističkih egoista čiji život predstavlja „odu“ potrošačkom društvu i slobodnom tržištu, lutajući među lažnim zadovoljstvima čija poslednja i jedina mera je novac.
II Učinci neoliberalizacije: desuverenizacija i populizam
Kapitalizam je, kao „svetski proces“, istorijski predstavljao medij „univerzalizacije“. Istovremeno je kapitalizam sa sobom nosio i emancipatorske procese. Ti procesi, s obzirom na osnovne svojinske odnose privatizacije, imali su karakter oslobađanja od samoniklih zajednica i društvenih veza, te njihovog rastakanja u – pre svega ugovorne – odnose. Tako je ova „univerzalizacija“, pod vidom emancipacije od istorijski nastalih veza i identiteta (pre svega „nacionalnih“ i „klasnih“), zaoštravala procese istorijske apstrakcije i nivelacije. Zato su usled imperativa neoliberalne globalizacije, koji je samo jedan oblik kapitalističke ekspanzije u svetskim razmerama, prisutne, kako smo već spomenuli, tendencije atomizacije i dezintegracije.
Političko-institucionalno posmatran, neoliberalizam, kao oblik kapitalističkog razvoja, predstavlja društvenu formaciju, odnosno politički režim posebnog oblika liberalne demokratije u sprezi sa finansijskim kapitalizmom. Srž neoliberalne ideološke doktrine i procesa globalizacije predstavlja širenje principa kapitalističke privatne svojine u svim sferama društvenog bivstvovanja. Suštinu ove doktrine sažima francuska krilatica laissez-faire, laissez-passer („pustite neka svako čini šta hoće i neka sve ide svojim tokom“), koja, iako je nastala kao deo doktrine ranog kapitalističkog privređivanja i stoga nije istorijski novum, sa neoliberalnom globalizacijom postaje poopštena i univerzalizovana, ulazeći u sve pore društva.
U istorijskom smislu, neoliberalizam predstavlja svetsku kontrarevoluciju, koja je nastojala, i naposletku uspela, da likvidira emancipatorske pokušaje ovladavanja i obuzdavanja procesa kapitalističke modernizacije – pokušaje započete Oktobarskom revolucijom 1917. godine, nakon sveopšteg sloma izazvanog Prvim svetskim ratom, a okončane, makar privremeno, padom Berlinskog zida, odnosno nestankom SSSR-a sa svetsko-istorijske pozornice. Kapitalistička modernizacija je proces širenja specifičnog oblika materijalne reprodukcije života zasnovanog na principima kapitalističke robne privrede, odnosno načina proizvodnje, u kojem je rad, odnosno radna snaga oslobođena – samo da bi postala roba i mogla da se proda za novac kao najamni rad, odvojena od sredstava za rad i materijala rada.
U složenom procesu širenja principa kapitalističke privatne svojine – bez obzira na protivrečne faze kroz koje taj proces prolazi obuhvaćen biva i domen javnosti, odnosno opšte stvari (res publica), to jest same države. Time dolazi do drastične oseke uloge države i njenih institucija, koje su, prema modernoj političkoj teoriji, konstitutivne za javni i politički život.
Prema modernoj političkoj teoriji civilno društvo (od lat. civis – građanin) predstavlja ono što je različito i suprotno političkom društvu i državi, koja je iznikla iz „prirodnog stanja“ – o kojem govore Hobs, Lok i Ruso – u kojem su ljudi slobodni i jednaki, ali u neprestanom bellum omnium contra omnes – „ratu sviju protiv svih“. Da bi prevazišli ovu opštu hobsovsku nesigurnost i nasilje – ostavljajući po strani različite konceptualizacije izlaska iz „prirodnog stanja“ – ljudi sklapaju društveni ugovor i uspostavljaju državu, na koju prenose deo svoje prirodne slobode i jednakosti zarad uspostavljanja suverene vlasti i zakona kao osnove zajedničkog života. Država se služi zakonima i silom kako bi primenila ova pravila i sprečila njihovo kršenje. Ruso, na primer, u Društvenom ugovoru piše da političko telo, nastalo sporazumom svih građana, predstavlja zajednicu u kojoj suverenitet neotuđivo pripada narodu, a izražava se kroz opštu volju (volonté générale). Kod Rusoa, „država“ u ovom širem smislu označava političku zajednicu građana, a ne samo aparat vlasti. Hegel će u toj opštoj volji videti mogućnost izmirenja partikularnih interesa u jedinstvu opšte i individualne volje, dok Marks i Lenjin ukazuju na to da je država faktički proizvod i izraz nepomirljivosti klasnih suprotnosti.
Moderno shvatanje društvenog poretka zasniva se, dakle, na jasnoj podeli između javnog i privatnog. Sfera javnog obuhvata opšti interes, strukturu zajedničkog života i zakonodavne vlasti, dok izvan nje postoji građansko društvo – svet privatnih interesa koji počiva na ugovornim odnosima i samovolji pojedinaca. Građansko društvo je sfera privatne inicijative i privatne svojine, atomistički raščlanjena na pojedince. Građanin je u biti buržuj (fr. bourgeois, nem. Bürger), kako kao građanin jedne države, tako i kao vlasnik manjeg ili većeg kapitala. Zbog toga Hegel i Marks građansko društvo nazivaju buržoaskim društvom.
U procesima neoliberalizacije i desuverenizacije ključnu ulogu imaju upravo organizacije građanskog društva, odnosno nevladinog ili civilnog sektora – organizacije civilnog društva, odnosno nevladine organizacije (NVO). Sa njihovom ekspanzijom i sve većom ulogom u kolonizovanju javnog života i delegitimizaciji države i odgovarajućih državnih aparata, one predstavljaju ništa drugo do širenje sfere privatnog nad onim što bi, prema modernoj političkoj teoriji, nominalno trebalo da bude mesto realizacije opšteg interesa – političkim društvom, odnosno državom.
Nevladine organizacije, stoga, sažimaju kvintesenciju neoliberalne kapitalističke globalizacije: desuverenizacijunarodne volje i dalju privatizaciju sfera socijalnog bivstvovanja, čak i onoga što je res publica, odnosno javna stvar ili opšte dobro. Nevladine organizacije su, dakle, privatne inicijative bez demokratskog kapaciteta i legitimiteta, i deo su procesa privatizacije javnog života: interesi finansijera (iza kojih obično stoje bezbednosne strukture i „geopolitički“ interesi zapadnih imperijalističkih država) određuju njihove ciljeve i postavljaju političko-ideološki okvir delovanja. Za razliku od političkih partija koje, makar nominalno, imaju mandat da zastupaju opšti interes kao izraz suverene narodne volje, nevladine organizacije artikulišu partikularne interese članova građanskog društva, odnosno buržuja. Strukturno gledano, u njima nema prostora za artikulaciju suverenih i demokratskih odluka niti opšteg interesa. NVO su, stoga, reakcionarna, antidemokratska i antinarodna pojava neoliberalne kontrarevolucije i predstavljaju oblik života ekspandirajuće civilizacije kapitala.
Proces neoliberalizacije doveo je do kopnjenja „vrednosti“ demokratske jednakosti i narodnog suvereniteta kroz privatizaciju i delegitimizaciju države i državnih aparata. Zatvaranje političkog javnog prostora, prostora upražnjavanja „demokratskih prava“, kao eminentnih mesta suverenosti i subjektivacije učesnika javnog života, imalo je za posledicu desubjektivaciju i rađanje političke indiferencije, odnosno depolitizaciju u obliku apolitičnosti. Privatizacija, desubjektivacija i depolitizacija, dakle, idu ruku pod ruku i deo su istog procesa degradacije nacionalnog suvereniteta i političkih institucija države, koje su omogućavale artikulaciju suverene volje naroda. To je i dovelo do pražnjenja i krize sistema predstavničke demokratije i stvaranja nesuverenog naroda.
Jedan od ključnih momenata desubjektivacije predstavlja tendencija ka tehnokratskoj vladavini – vladavini „stručnjaka“ ili „eksperata“. Dominacija ideje o autonomnim, samoregulišućim tržištima – iako pojam tržišta koje se „samo prilagođava“ implicira čistu utopiju, kako to primećuje ekonomista Karl Polanji – praćena je potiskivanjem narodnih masa iz sfere politike, koja postaje domen vladavine „stručnjaka“, samozvanih čuvara „tajnih znanja“, čiji je zadatak da po svaku cenu zaštite „njegovo veličanstvo“ – slobodno tržište i njegovu logiku – od političkog upliva „neobrazovane gomile“, „iracionalnih mera“ i „neodgovornih političara“, drugim rečima, od opasnosti i devijacija „neograničene” narodne suverenosti. Stoga je kvazi-subjektivacija tržišta (tipičan ideološki iskaz: „moramo paziti šta tržišta kažu!“), praćena desubjektivacijom naroda i potčinjenih klasa, i predstavlja oblik robnog fetišizma – koji Marks disecira u Kapitalu – u kojem „društveni odnosi između ljudi poprimaju oblik odnosa između stvari“, tj. kada tržište i roba počinju da deluju kao da imaju svoju vlastitu volju i moć, nezavisno od ljudi koji ih stvaraju.
Vladajuća ideologija, stoga, prolazi kroz transformaciju: od pravno‑političke ka tehnokratskoj, koja politiku predstavlja kao racionalnu veštinu (techne), odnosno kao neutralnu tehniku upravljanja, ne ostavljajući prostor za bilo kakvo drugačije shvatanje političke prakse. Političko polje biva preoblikovano tako da dopušta samo dvopartijsku alternaciju „levog i desnog centra“ – obe strane jednako odane ekonomskom liberalizmu i tržišnom fundamentalizmu, tj. ispunjavanju diktata finansijskog kapitala – dok se svaka alternativa neoliberalnoj kapitalističkoj globalizaciji unapred diskvalifikuje kao „ekstremna“ ili „populistička“. Ideologem populizma koristi se kao diskvalifikacija svakog oblika pretenzije na narodnu suverenost i otpora procesima kapitalističke modernizacije i rastakanju svih oblika sintetičkih i kolektivnih veza – kao što su nacionalne i klasne – i delegitimisanju države. Kritika otpora kapitalističkoj globalizaciji počiva na tezi da je svaka posebna suverenost, pa i suverenost nacionalnih država, istorijski prevaziđena i zastarela – oblik „provincijalizma“ i ostatak „predmoderne plemenske svesti“ – te da se sve ljudske zajednice moraju podrediti svetskom centru vojne, političke, ekonomske i kulturne moći. Drugim rečima, svaka koncepcija politike u kojoj je prisutna klasna borba, antagonizam različitih društveno‑istorijskih projekata, biva demonizovana i otpisana kao pretnja „vladajućem konsenzusu“ – uspostavljanju liberalno-demokratskog poretka i efikasne tržišne privrede. Business as usual.
Komplement ove borbe protiv „populizma“ je ideološki konstrukt sukoba „mnoštva“ i „naroda“, prisutan na Levici. Dok je „narod“ rezultat istorijskih emancipatornih borbi i iskustava, „mnoštvo“ je agens deistorizacije i daljeg zaoštravanja istorijske apstrakcije kao jednog od ključnih vektora kapitalističkog razvoja. Dakle, kontra tezama pojedinih kritičkih i neomarksističkih autora, kao što je Antonio Negri, o nastanku novog tipa supranacionalnog decentriranog entiteta – u formi nadnacionalne Imperije – i novog političkog, revolucionarnog subjekta kao nedefinisanog „mnoštva“ – koje je ništa drugo do „talog“ koji je ostao nakon raspadanja kolektivnih formi života – nacionalna država ostaje centralno mesto borbe, dok su narodi potencijalni nosioci emancipatorskih projekata i brane poslednje okvire kolektivne suverenosti protiv procesa kapitalističke dezintegracije, koji su u ovom obliku deo posleratne hegemonije kapitalizma made in USA.
A procesi ove destruktivne dezintegracije posebno dolaze do izražaja u „malim“ državama na poluperiferiji i periferiji svetskog kapitalističkog sistema, koje su strukturno izložene procesima neokolonijalne i neoimperijalističke zavisnosti u epohi „globalizacije“. Time se ponovo otvara pitanje mogućnosti projekata univerzalne emancipacije.
III Položaj Srbije i srpskog naroda
Trenutni istorijski, ekonomski i politički položaj srpskog društva može se, jednim pojmom, označiti kao neokolonijalan. Prvi korak ka takvom stanju istorijske depresije bilo je razbijanje SFRJ, koja je nastala kao kristalizacija emancipatorskih procesa, uz razgradnju ostataka socijalističkih elemenata u privredi i potiranje tekovina Narodnooslobodilačke borbe – jedne od poslednjih epizoda u nizu borbi za slobodu i integritet naroda koji je vekovima nastojao da zadobije pravo na istorijsko samoodređenje i samodelatnost. Na ovim prostorima, procesi emancipacije bili su neraskidivo povezani sa procesima integracije, te stvaranje zajedničke države Južnih Slovena – prve, kao i druge Jugoslavije – nije bilo bez istorijskih razloga, bez obzira na potonji razvoj regresivnih tendencija. Emancipacija je ovde, možda više nego drugde, bila sinteza borbi za slobodu, sloboda kao rezultat borbi za slobodu.
Pravo na istorijsko samoodređenje i samodelatnost, kada govorimo o srpskom narodu, izboreno je kroz borbe za nacionalno i socijalno oslobođenje koje su, posle skoro pet vekova otomanskog ropstva, trajale gotovo sto pedeset godina i odvijale se u kontekstu balkanskih ratova i dva svetska rata uz ogromne ljudske žrtve. Hegelovski rečeno, kroz „borbu za priznanje“, a to je „borba na život i smrt“. Tako one predstavljaju veliki istorijski ulog, onu kapitalnu „istorijsku investiciju“ koja za ljude koji žive na ovim prostorima nije, niti može imati cenu. Stoga borba za oslobođenje i samouspostavljanje istorijskog subjektiviteta srpskog naroda predstavlja jedan od „najvrednijih zaloga“ u procesima univerzalne emancipacije u kojima je srpski narod učestvovao, boreći se ne samo za vlastitu, već i za slobodu ostalih južnoslovenskih naroda. Ova istorijska dimenzija samodelatnosti i slobode zadobija puni smisao tek u filozofskom okviru moderniteta, u kojem su ideje subjektivnosti i slobode toliko važne za (samo)razumevanje modernog doba da Hegel u njima vidi njegove vrhovne principe. Zato u Osnovnim crtama filozofije prava kaže da zadobijanje subjektivne slobode „čini prekretnicu i središte u razlici između starog veka i modernog vremena“.
No, upravo ove kroz borbu stečene tekovine našle su se na udaru u poslednjoj deceniji XX veka. Globalna promena odnosa snaga u svetsko-istorijskom sukobu rada i kapitala dovela je do sukcesije događaja koja je okončana dezintegracijom SSSR-a, Varšavskog pakta i celog Istočnog bloka. Time su otvorena vrata za oružano rasparčavanje druge Jugoslavije.
Epilog rasturanja SFRJ zarad imperijalnih političkih ciljeva – spolja potpomognuti secesionizmi i militantni separatizmi – bio je egzodus srpskog naroda sa prostora koje je vekovima naseljavao i u kojima je bio konstitutivni deo društveno-političkih zajednica (Hrvatske, Bosne i Hercegovine i Kosova i Metohije). Razbijanje socijalističke Jugoslavije sprovedeno je direktnim vojnim učešćem SAD-a i NATO pakta, što je bilo deo šireg procesa uspostavljanja ,,Novog svetskog poretka“ i ,,unipolarnog sveta“. Prvo, kroz dirigovanje hrvatskom vojskom i policijom tokom „akcije Oluja“, što je dovelo do progona Srba za vreme pada Krajine – najvećeg etničkog čišćenja u Evropi posle Drugog svetskog rata. Zatim, kroz bombardovanje položaja Vojske Republike Srpske, što su bila prva borbena dejstva u istoriji Severnoatlantskog saveza.
Taj angažman je kulminirao agresijom na Saveznu Republiku Jugoslaviju – protivpravno, mimo bilo kakve odluke Ujedinjenih nacija – koja je predstavljala ostatak srpskog državnog suvereniteta sa delovima socijalističkih struktura u političkom, ekonomskom, javnom životu, itd. Prema istraživanjima, disproporcija ekonomske, političke, i vojne moći država NATO pakta i SR Jugoslavije je nezabeležena u istoriji ratovanja. Herojski otpor Vojske Jugoslavije – čiji svetsko-istorijski značaj je danas nesumnjiv, ne samo kada je reč o slomu međunarodnog pravnog poretka, već zbog presudnog uticaja na razvoj političke situacije u Rusiji i Kini – NATO agresoru je doveo do usvajanja rezolucije Saveta bezbednosti 1244, koja de iure garantuje teritorijalni integritet i suverenitet Srbije. No, kršenje mandata misije UNMIK-a od strane zapadnih sila kroz podršku secesionističkim vlastima u Prištini, značilo je de facto okupaciju njene pokrajine, Kosova i Metohije.
Sve to pratilo je kontinuirano osporavanje političkih i nacionalnih prava srpskog naroda i njegovih pripadnika – tamo gde nije prognan ili pobijen. Uz to, na delu je bila neprestana kulpabilizacija i kriminalizacija srpskog naroda i njegovog političkog i vojnog rukovodstva, konstruisanjem „portreta‑optužnice“ u ideološkim aparatima globalističke informaciono-medijske moći, uz formiranje ad hoc imperijalnog suda, čija je jedina svrha bila da sudi srpskom narodu i njegovim pripadnicima zato što se odlučili da nepokolebljivo brane skupo stečenu slobodu i pravo na istorijski opstanak kao ravnopravan član svetske zajednice naroda.
Napad NATO koalicije bio je praćen unutrašnjim udarom, koji je doveo do kapitulacije pred silama „globalizma“ 2000. godine. Peti oktobar bio je lokalna neokolonijalna kontrarevolucija – epizoda u svetskoj neoliberalnoj kontrarevoluciji – koja je srušila, u biti, socijalistički režim Slobodana Miloševića. Taj režim je u istorijskom smislu, uprkos protivrečnostima, predstavljao reteriranje socijalističkih snaga na rezervni položaj – kako to navodi Mihailo Marković – i pokušaj odbrane komunističkog i emancipatorskog nasleđa u trenutku epohalnog sloma Istočnog bloka. Činio je to kroz odbijanje da prihvati „Vašingtonski konsenzus“ i „šok terapiju“ kao model brzog kapitalističkog restrukturiranja privrede, koja se stihijski, nakon propasti Varšavskog pakta, širila ka Istoku. Rečima Strouba Talbota, zamenika državnog sekretara za vreme Klintonovog režima, iz predgovora knjige Na kursu sudara: NATO, Rusija i Kosovo:
Dok su nacije širom regiona nastojale da reformišu svoje ekonomije, ublaže etničke tenzije i prošire civilno društvo, činilo se da Beograd uživa u neprestanom kretanju u suprotnom smeru. Nije nikakvo čudo što su se NATO i Jugoslavija našli na kursu sudara. Najbolje objašnjenje uzroka rata nije bila sudbina kosovskih Albanaca, već otpor Jugoslavije širim tokovima političkih i ekonomskih reformi.
Miloševićev režim je, dakle, oličavao otpor procesima neoliberalizacije i desuverenizacije, dok su društvene i političke snage, koje su se borile protiv njega, pružale otpor otporu neoimperijalizmu i kapitalističkom globalizmu. Slom srpskog političkog i vojnog otpora doveo je do daljeg rasparčavanja države i gubitka, kroz borbu zadobijenih, najmodernijih tekovina u vidu prava na istorijsku samodelatnost i samoodređenje – prava srpskog naroda kao istorijskog subjekta na ostvarenje jedne od temeljnih istorijskih mogućnosti egzistencije u slobodi i integritetu, u integritetu kao jedinstvu čija je osnova sloboda. Danas svedočimo kako se u bivšim jugoslovenskim republikama kontinuirano vrši pritisak i atak na „srpski element“, koji na Balkanu predstavlja jedinu tačku otpora ekspanzionističkoj politici i uspostavljanju infrastrukture NATO pakta u njegovom strateškom pohodu na Istok.
Od petooktobarskog prevrata srpsko društvo prolazi kroz više etapa „tranzicije“, tj. restauracije kapitalističkih proizvodnih odnosa, ali u uslovima neoliberalne globalizacije. Neposredno nakon 5. oktobra i svrgavanja Slobodana Miloševića, usledila je sistematska privatizacija preduzeća, pre svega davanjem istih u ruke stranom kapitalu, praćena masovnim otpuštanjima radnika, zatvaranjem fabrika, uništavanjem industrijskih kapaciteta, pauperizacijom stanovništva i opštom društvenom devastacijom, uz ponovno uključivanje u tokove globalnog tržišta i svetske podele rada – ali iz pozicije zemlje potisnute na periferiju svetskog sistema, u status neokolonijalne i neoimperijalističke zavisnosti. Srbija, koja je kroz socijalističku modernizaciju u okviru SFRJ zauzimala mesto poluperiferije bliže centru svetskog sistema – po svojoj istorijskoj i društvenoj sadržini – procesom neoimperijalističke restauracije kapitalizma dodatno je potisnuta ka samoj periferiji, što je rezultiralo opštom periferizacijom svih sfera društvenog života. Period istorijskog iskoraka srpskog naroda zamenjen je dramatičnim ponorom – padom na dno istorijskog zbivanja i sve većim gubitkom istorijske orijentacije i političke subjektivnosti.
Tranziciona restauracija u uslovima neoliberalne hegemonije najdublje zahvata „ideološke aparate“: politički, pravosudni, obrazovni i informativni sistem. Taj proces dodatno je olakšan prethodnim liberalnim zahvatanjem u iste aparate tokom perioda formalno dominantnih socijalističkih odnosa proizvodnje (iako, in stricto sensu, socijalizam ne postoji kao zaseban način proizvodnje, već predstavlja prelaznu fazu zaoštrene klasne borbe između kapitalističkog i komunističkog načina proizvodnje). U ovde uzetom smislu ideologija nije puki skup ideja, već dimenzija same društvene reprodukcije, koja se materijalizuje putem praksi unutar ideoloških aparata. U tom okviru – koji je razvio francuski marksista Luj Altiser – ideologija poseduje materijalnu egzistenciju koja konstituiše subjekte; drugačije rečeno, proces subjektivacije odvija se putem praksi koje individue pretvaraju u subjekte. Kao deo objektivne društvene stvarnosti – ideološka instanca je nužan element svake društvene formacije – ona time postaje uslov subjektivacije učesnika političkog i javnog života, koja se odvija unutar ideoloških aparata koji reprodukuju društvene odnose. Nevladine organizacije – kao ideološki aparati – u procesima tranzicione restauracije u uslovima neoliberalne hegemonije imale su funkciju legitimizacije desuverenizacije, to jest funkciju legitimizacije desubjektivacije. Pod vidom građanskog aktivizma, kao oblikom ideološke prakse, one su posebno kolonizovale i privatizovale javni prostor i time postale jedan od ključnih agenasa desuverenizacije i desubjektivacije u tranzicionim uslovima srpskog društva.
Državno-politička i nacionalna artikulacija srpskog društva imala je, dakle, prvenstveno emancipatorsko-univerzalistički karakter, budući da je rezultat anti-imperijalnih i anti-kolonijalnih borbi za nacionalno i socijalno oslobođenje i za ravnopravno učešće u istorijskim procesima univerzalne emancipacije ljudi. Upravo zato, procesi desuverenizacije i desubjektivacije javnog političkog života – kroz delegitimizaciju države i odgovarajućih ideoloških aparata – poprimaju posebno konfliktan karakter u uslovima „tranzicije“ srpskog društva. U tom smislu, današnji pritisci u pravcu nacionalne desuverenizacije i desubjektivacije, kao i pokušaji delegitimizacije nacionalne države, predstavljaju napad na najznačajnije tekovine istorijskih borbi za emancipaciju. Taj smisao imaju i pritisci ka sve većoj „integraciji“ u tokove „globalizacije“, a posebno ka EU-integracijama, koje su nepromenjeni kurs u tranzicionom političkom sklopu. Tako ovi pritisci predstavljaju oblik istorijskog inženjeringa koji ugrožava samodelatnost srpskog naroda i njegovih pripadnika, koja je vitalni uslov ravnopravnog učešća u istorijskim procesima univerzalne emancipacije.
Globalizacija, finansijalizacija i EU-integracije deo su istog procesa kapitalističke modernizacije, odnosno procesa u kojem kapitalistički proizvodni odnosi i robni oblik bivaju u temelju organizacije društvenog života, uz pretenziju da subsumiraju sve sfere društvenog bivstovanja. Posebno je u našem kontekstu važno pitanje EU-integracija, koje se, kao što smo pomenuli, prikazuju kao neutralan „tehnokratski proces“. Međutim, suština ovih integracija biva zamaskirana njihovim predstavljanjem kao pukog prilagođavanja normama i regulativama „civilizovane i demokratske Evrope“, odnosno neodređenog „ekonomskog udruživanja i razvoja“ tj. uvođenje zajedničke valute i ukidanje kontrola protoka ljudi, robe, usluga i kapitala. Time se isključuju pitanja o klasnoj prirodi EU-integracija i njihovoj istorijskoj genezi kao delu neoimperijalističke strategije i uspostavljanju hegemonije SAD-a tokom i nakon perioda Hladnog rata. Austrijski ekonomista Fridrih fon Hajek je još 1939. anticipirao potonji razvoj neoliberalizma braneći ideju Evropske federacije i ukidanja nacionalnog suvereniteta, kao puta za sprovođenje svoje vizije društva zasnovanog na tržištu. Za Hajeka je „ukidanje nacionalnih suvereniteta i uspostavljanje efektivnog međunarodnog pravnog poretka neophodan dodatak i logični završetak liberalnog programa“.
Ključni momenat čitavog procesa EU-integracija jeste dosad nezabeleženo prenošenje presudnih aspekata suvereniteta na institucije Evropske unije, u kojoj smanjenje suvereniteta nacionalnih država omogućava strategiju intenziviranog kapitalističkog eksploatisanja. U biti složenih procesa EU-integracija leže privatni interesi transnacionalnog kapitalističkog preduzetništva (korporacija i finansijskog sektora) i, s druge strane, napori nacionalnih država da očuvaju uslove reprodukcije ovih kapitala, u skladu sa posebnim mestom svake države unutar globalne nejednake strukture EU. U tom smislu, EU-integracije deo su procesa internacionalizacije kapitalističkih proizvodnih odnosa, kao glavni aspekt savremenog imperijalizma. Zato proces EU-integracija vodi do erozija onih elemenata narodnog suvereniteta, a time i demokratije nacionalnih država – koje sve više postoje samo na papiru – i političke desubjektivacije naroda i potčinjenih klasa u vidu nadnacionalnog neoliberlanog upravljanja i procesa neokolonizacije. Posebno bivaju pogođene zemlje evropske periferije koje su, usled opadanja konkurentnosti i rastuće zaduženosti, prinuđene na smanjenja troškova rada i povećanje produktivnosti putem kapitalističkog restrukturiranja, drugim rečima realizacijom zaoštrenog programa neoliberalnih politika i neoimperijalističke zavisnosti.
Spontani otpor procesima neoliberalne kapitalističke globalizacije, izražen pre svega, ali ne i isključivo, u zahtevu za odbranu narodnog suvereniteta i teritorijalnog integriteta, mora da predstavlja polaznu tačku za formulisanje političke platforme koja će artikulisati one narodne snage koje mogu postati nosioci težnje ka izlasku iz tranzicione i društvene krize u Srbiji. To su ponajpre društveni slojevi koji oličavaju tzv. „gubitnike tranzicije“, najviše pogođene preobražajem proizvodnih odnosa u procesu tranzicione obnove kapitalizma, danas suočeni sa zaoštrenim uslovima života i galopirajućim socijalnim razlikama, koje su među najvećima u Evropi.
Uprkos neoliberalnoj degradaciji narodne suverenosti, ona i dalje ima presudnu ulogu u istorijskom samorazumevanju srpskog naroda, za koji je zajednica ljudi koja živi na ovim prostorima – i njena državno-politička artikulacija – konkretan, živi istorijski lik slobode. Ključno mesto, dakle, mora da zauzme anti-imperijalistička borba protiv okupacije dela teritorije, Autonomne pokrajine Kosova i Metohije, za nezavisnost celokupnog državnog prostora, kao i anti-kolonijalna borba srpskog naroda u Republici Srpskoj protiv mehanizma zapadne kolonijalne uprave. Ova dva fronta, koji čine istu borbu protiv srpskog naroda u celini, pokazuju se kao tačke sažimanja protivrečnosti EU-integracija kao neoimperijalističke i neoliberalne tranzicione obnove kapitalizma u Srbiji i na prostoru nekadašnje SFRJ.
Na svetsko-istorijskom planu svedočimo novim etapama razvoja. Ozbiljenje ekonomskog i političkog povezivanja u vidu BRIKS-a, posle decenija „unipolarnosti“ i neoliberalne hegemonije, otvara realne i opipljive „geopolitičke“ alternative procesima EU-integracija. U takvim uslovima borba za istorijski opstanak i nacionalno oslobođenje, za pravo na istorijsku samodelatnost i samoodređenje srpskog naroda, i socijalna borba protiv neokolonijalnog i neoimperijalističkog položaja zavisnosti, stoga, predstavljaju deo jednog istog procesa univerzalne emancipacije, kao borbe za istorijsku egzistenciju s one strane integracija koje gaze slobodu i integritet naroda i ljudi.
- Široj javnosti najpoznatiju formulaciju o „kraju istorije“ dao je Fransis Fukujama, „dvorski filozof“ američke države, premda sama ideja potiče još od Hegela. ↩︎
- „Vašingtonski konsenzus“ je naziv za koncept neoliberalne razvojne strategije formulisane 1989. godine. Sintagmu je uveo ekonomista Džon Vilijamson, a odnosi se na deset preporuka za „ekonomske reforme“ u „zemljama u razvoju“ – od fiskalne discipline, preko otvaranja tržišta, do deregulacije i privatizacije. ↩︎
- Dante Aligijeri, Pakao, prevod Dragana Mraovića. ↩︎
- Prepev Ivana V. Lalića. ↩︎
